امروز : 06 ارديبهشت 1397

نقش آمریکا در کودتای 28 مرداد

چهارشنبه 29 مرداد 17:54
به رغم این که طراح اصلی کودتا دولت بریتانیا بود، آمریکا هم نقش موثری در اجرای طرح کودتا داشت. شاید اگر کمک ایالات متحده نبود موفقیت در انجام کودتا امکان نداشت.
نقش آمریکا در کودتای 28 مرداد

به گزارش سایت گزارشگر، ایالات­ متحده تا قبل از ملی شدن صنعت نفت در ایران، نفوذ چندانی در ایران نداشت. در صورتی که بریتانیا از نفوذ بسیار بالایی در امور ایران برخوردار بود. دولت آمریکا از سلطه انحصاری بریتانیا در ایران ناراضی بود. دولت بریتانیا از طریق شرکت نفت توانسته بود در تمام مسائل سیاسی و اقتصادی ایران دخالت کند. دولت آمریکا همواره سعی می­ کرد به انگلیسی­ ها گوشزد کند که در قبال خواسته ­های دولت ایران انعطاف بیشتری نشان دهند؛ اما دولت انگلیس حاضر نبود از مواضع خود عقب ­نشینی کند. با ملی شدن صنعت نفت در ایران به سلطه انحصاری دولت بریتانیا بر منابع نفتی ایران پایان داده شد.[1] ایالات­ متحده اقدام دولت ایران را مورد پشتیبانی قرار داد. آمریکا با ملی شدن صنعت نفت در ایران موافق بود؛ اما این موافقت تا آن­جا بود که به انحصار شرکت نفت پایان داده شود، نه اینکه صنعت نفت به نحوی که دولت ایران قصد داشت ملی شود. آمریکا همواره از این می­ترسید که اگر ایران بتواند نفت را به نحوی ملی کند که اداره تولید و فروش آن را هم کاملا خودش به عهده بگیرد این الگویی می­شود برای کشورهای نفت­ خیز خاورمیانه، زیرا آن­ها با پیروی  از اقدام دولت ایران تقاضای اقدام مشابهی را می­ کردند.[2]

همران شدن آمریکا با انگلیس

   از زمانی که دموکرات­ها در آمریکا بر سر کار بودند، سیاست دولت آمریکا همواره بر حل مساله نفت از طریق راه­های دیپلماتیک و باقی ­ماندن ایران در اردوگاه غرب بود و با سیاست دولت انگلیس که همواره اقدام  نظامی علیه ایران را تنها راه حل مساله نفت می­دانست به شدت مخالف بود. "ترومن"رییس­ جمهور آمریکا با هرگونه اقدام نظامی علیه ایران مخالف بود.[3] زیرا به عقیده وی هرگونه اقدام نظامی علیه ایران موجب خواهد شد که روس­ها هم به ایران تجاوز کنند. انتخابات ریاست ­جمهوری آمریکا نزدیک بود. پس از برگزاری انتخابات در آمریکا "آیزنهاور" از حزب جمهوری­خواه در ژانویه 1953 به ریاست­ جمهوری رسید. به رغم این­که دولت جدید، هنوز مصدق را تنها امید غرب در ایران می­دانست اما دولت بریتانیا توانست با استفاده از دسیسه خطر کمونیسم در ایران به دولت جدید آمریکا که بر خلاف دولت گذشته از نفوذ کمونیسم در ایران نگرانی بیشتر داشت بقبولاند که تنها راه حل مساله نفت، سقوط مصدق است.[4] سیاست انعطاف­ ناپذیر دولت ایران هم که هر نوع پیشنهادی را تنها در چاچوب قانون ملی شدن نفت می­پذیرفت در تغییر سیاست دولت آمریکا نقش موثری ایفا کرد. بعد از جنگ جهانی دوم با آغاز جنگ سرد یکی از اهداف سیاست خارجی آمریکا جلوگیری از توسعه نفوذ کمونیسم در کشورهای دنیا به ویژه خاورمیانه بود ایالات متحده همواره ایران را یکی از کشورهایی می­دانست که در آن کمونیست­ها فعالیت دارند و معتقد بود که باید از نفوذ کمونیسم در ایران جلوگیری کرده آمریکا تصمیم گرفت سیاست سازش با مصدق را کنار بگذارند و با سیاست انگلیس که تنها راه حل مساله نفت را سقوط مصدق می­داد همراه شود.[5]

در اواخر دهه 1940 حزب توده به پشتیبانی شوروی فعالیت­هایی در داخل ایران داشت. اما آنقدری که دولت ایالات­ متحده آن را خطرناک توصیف می­کرد نبود، زیرا در آن زمان حزب­توده از چنان قدرتی برخوردار نبود که بتواند مقامی را تسخیر کند. نکته قابل توجه این است که نگرانی از به قدرت رسیدن کمونیست­ها در این زمان بیشتر از سوی مقام­های سیاسی ایالات­ متحده و روسای بالای سازمان "سیا" عنوان شده است. وزیر خارجه آمریکا در 29 ژوئیه 7 مرداد در یک مصاحبه مطبوعاتی چنین گفته بود: «تشدید فعالیت حزب غیر قانونی توده در ایران و اغماضی که دولت ایران نسبت به فعالیت حزب مزبور روا می­دارد باعث نگرانی آمریکا شده[6] و موجب شده است که اعطای کمک از طرف آمریکا به ایران را مشکل ­تر سازد.»[7] همین­طور در اسناد سازمان سیا این گونه آمده است: «در حال حاضر حزب توده خطری جدی برای دولت به شمار نمی ­رود و در سال 1954م قادر نخواهد بود، قدرت را در دست بگیرد ولو این­که با احزاب و گروه­های دیگر ائتلاف کند؛ اما توانایی اعمال خرابکاری و تروریسم را خواهد داشت.[8]

 تصمیم نهایی برای کودتا

   با روی کار آمدن "آیزنهاور" و "والس" (رییس سازمان سیا) در آمریکا دولت این کشور نسبت به نهضت ملی ایران خیانت و توطئه­چینی و همراهی کامل با انگلیس­ها را برای سرنگون کردن دولت مصدق را پیشه خود ساخت.[9]مقدمات این چرخش از اسفند 1331 مارس/ 1953 با سفر "ایدن"  به واشنگتن و تشکیل کنفرانسی مرکب از وزرای خارجه دو کشور و مشاوران آن­ها آغاز شد و نتیجه کنفرانس چیزی جز سقوط دولت مصدق نبود. ولی به دلایلی چند این موضوع تا اول تیر 1332 اجرای آن قاطعیت کامل و نهایی نیافته بود. هر چند قبل از آن اقداماتی صورت گرفته بود. در جلسه اول تیر 1332/ ژوئن 1953 که در دفتر وزیر خارجه آمریکا تشکیل شده بود تصمیم نهایی برای آغاز عملیات کودتا و سرنگونی دولت ایران گرفته شد و در این کنفرانس "کرمیت روزولت" را به عنوان فرمانده تعیین کردند. آیزنهاور هم­چنان امیدوار بود که با حل دعوای نفتی بتوان بی­ثباتی سیاسی را در ایران بر طرف کرد. شورای امنیت ملی در چهارم مارس ابراز داشت که ایالات ­متحده باید موضع خود را از انگلستان متمایز کرده، وام یکصد میلیون دلاری را به ایران بپردازد؛ اما یک هفته بعد پس از آن ­که مصدق آخرین دور مذاکرات نفتی را ناتمام گذاشت و "آنتونی­ ایدن" وزیر امور خارجه انگلستان از "دالس" خواست که به ایران کمک نکند، آیزنهاور موضع خود را تغییر داد و اعلام  کرد که تقریبا با اطمینان می­توان گفت چنین ابتکار عمل یک جانبه ­ای از سوی ایالات ­متحده تاثیری نخواهد داشت. سازمان سیا اختیار یافت که به برنام ه­ریزی کودتا بپردازد و این تصمیم به اطلاع "هندرسون" (سفیرایالات­متحده­آمریکا) و "گودیران"(رییس سازمان سیا در ایران) رسانده شد. در چهارم آوریل یک میلیون دلار به پایگاه سیا در تهران داده شد تا بنا به تایید "گودیران" و "هندرسون" در هر راهی که باعث سرنگونی مصدق شود مورد استفاده قرار گیرد[10]

راهکار مصدق

   در این زمان دکتر "مصدق" تصمیم گرفت که بیش از پیش دولت آمریکا را نگران اوضاع ایران کند. مصدق به منظور جلب کمک­های اقتصادی از سوی دولت آمریکا با ارسال نامه­ای به "آیزنهاور" رییس­جمهوری آمریکا خاطر نشان کرد که اگر کمک­های اقتصادی ایالات­ متحده به ایران نرسد ممکن است ایران به دامن کمونیست بیفتد؛ اما آیرنهاور در دام استدلال­های پیچیده مصدق نیفتاد و  این تاکتیک از سوی مصدق نه تنها منجر به دادن کمک از سوی آمریکا نشد، بلکه آن دسته از طراحان سیاست خارجی آمریکا را که با انگلیسی­ ها موافق بودند و تنها راه حل واقع ­بینانه را مداخله و سرنگونی مصدق می ­دانستند را مصمم ­تر کرد.[11]

نقشه کودتا

  متخصصان "سیا" در امور ایران پس از اختیار یافتن در ماه مارس، تدارک کودتا را آغاز کردند. آنان وضعیت را مورد مطالعه قرار دادند و در 6 آوریل/ 28 فروردین گزارش اولیه­ای تهیه کردند که نتیجه می­گرفت که یک کودتای مورد حمایت "سیا" شدنی و "زاهدی" بهترین نامزد برای جانشینی مصدق است. سازمان "سیا" به دلیل اینکه "زاهدی" دارای شجاعت، طرفداری از آمریکا و تنها شخصی بود که آشکارا هوای نخست­وزیری در سرداشت از او حمایت کرد. مقامات آمریکایی به صورت رسمی تصمیم گرفتند "سیا" به همراه "اینتلجنیس سرویس" این عملیات را به اجرا در آورد.[12]

 "ژنرال ­شوارتسکف" را جهت تدارک کودتا روانه ایران کردند. "شوارتسکف" یکی از کارشناسان آمریکایی بود که بین سال­های 1321 و 1327 ماموریت سازماندهی و آمورش کادرهای شهربانی ایران را به عهده داشت[13] و لذا با "زاهدی" که در آن دوران رییس شهربانی بود دوستی دیرینه­ای داشت در دیدار از ایران که بنا بر ماموریت سیا و به عنوان دیدار از دوستان قدیمی انجام می­گرفت با توافق شاه، "زاهدی" را که از سایرین در ارتش و شهربانی مناسب ­تر یافته بود جهت کودتا علیه مصدق انتخاب نمود.[14] همزمان با فعالیت­های "شوارتسکف" در ایران "آلن دالس" و برادرش "فالستر دالس" (وزیر امورخارجه آمریکا)و "لویی هندرسون" (سفیر کبیر آمریکا)در ایران رهسپار سویس شدند. "لویی هندرسون" قبل از سفر با خواهر شاه، "اشرف" ملاقات کرد و "اشرف" نیز پس از ابلاغ اوامر آن­ها به شاه، روانه سوییس شد[15] و از آن­جا بود که کودتا مرحله به مرحله هدایت می­شد.[16]

  و اما روزولت رییس کودتا وارد ایران شد. وظیفه روزولت به دست آوردن حمایت شاه و راضی کردن او به عزل مصدق بود.[17]

جنگ روانی سیا در ایران

   یکی دیگر از شبکه­های جاسوسی در ایران وابسته به سازمان سیا شبکه "بدامن" بود. آمریکا از اواخر دهه 1940 فعالیت­های محرمانه را بدین شرح شروع کرده بود: اجرای یک سلسه عملیات با رمز "بدامن" که از سال 1948 برای مقابله با نفوذ شوروی و حزب­توده شروع شده بود. فعالیت اصلی این شبکه نفوذ در حزب­ت وده بود که توانستند با نفوذ در درون حزب­ توده اقدام­های توده­ ای­ ها را در پیشبرد هدف­های خود به کار گیرد.[18] تظاهرات توده­ای در روزهای 25-27 مرداد 1332 که مجمسمه­ های شاه را به زیر کشیدند و شعار جمهوری دموکراتیک از اقدام­های شبکه "بدامن" بود.[19] در اسناد سازمان سیا این ­گونه آمده است: در روز 18 اوت صدها تظاهر کننده توده­ای در خیابان­ها رژه رفتند و خواستار برقراری جمهوری دموکراتیک شدند و رهبران حزب توده به مصدق هشدار دادند که کودتای نظامی دومی برای سرنگون ساختن دولت در شرف وقوع است[20].... ویلبر (مستشار آمریکایی) و دیگر متخصصان جنگ روانی "سیا" تحت فعالیت "بدامن" مقالات، کاریکاتورها و جزوه­ها و کتاب­هایی را تهیه و آن­ها را به دست ایرانیانی دادند[21] که برای بدامن کار می­کردند، به فارسی ترجمه می­کردند سپس ماموران "سیا" این مقالات را در روزنامه­های ایران منتشر کردند که عنوان آن این بود که اتحاد شوروی و حزب توده را به عنوان ضد ایران یا ضد اسلام معرفی می­کردند تا خطر کمونیسم را جدی جلوه دهند. تیم "سیا" به عنوان بخشی از جنگ روانی خود علیه مصدق رهبران گروه­های کمک رسانی اقتصادی و نظامی آمریکایی را متقاعد کرد که تماس خود با مقامات طرفدار مصدق را کاهش دهند. ماموران "سیا" هم­چنین اقداماتی برای خنثی سازی توطئه "قشقایی" و ممانعت از کمک رسانی نیروهای قشقایی به مصدق به عمل آوردند.[22]

تلاش برای همراه کردن برادران قشقایی

  در 22 مرددا 1332 شاه فرمانی غیر قانونی مبنی بر عزل مصدق و نصب زاهدی به نخست­ وزیری امضا کرد و ایران را ترک کرد.[23] مامور این ابلاغ به مصدق "سرهنگ ­نصیری" بود. وقتی "سرهنگ نصیری" برای ابلاغ فرمان شاه پیش مصدق رفت خود را در محاصره قوای نظامی مصدق دید. روز 27 مرداد "هندرسون" سفیر کبیر آمریکا با عجله وارد تهران شد و بلافاصله با مصدق گفتگو کرد و به وی گفت دولت آمریکا دیگر نمی­تواند حکومت او را به رسمیت بشناسد و اعلام داشت که آمریکا با تمام قوا از ادامه حکومت او جلوگیری خواهد کرد و به مصدق تکلیف کناره­گیری از کار را کرد؛ ولی دکتر مصدق گفت از فردا با آمریکا قطع رابطه خواهد کرد. "هندرسون" بلافاصله با دولت خود، آمریکا تماس گرفت و به آن­ها ابلاغ کرد که دولت آمریکا دولت "زاهدی" را تنها دولت رسمی و قانونی ایران می­داند. از آن پس تلاش آمریکا جهت سرنگونی حکومت مصدق به اوج خود رسید. "گودوین"، "محمدحسین­ قشقایی" و "خسرو قشقایی" را ملاقات کرد[24] و چکی به مبلغ 5 میلیون دلار به آن­ها ارائه داد و تقاضا کرد که "زاهدی" را که از شاه فرمان نخست­وزیری را گرفته به فارس ببرند تا دولتش را در آن­جا تشکیل دهد وعده دادند تا استقرار کامل دولت "زاهدی" در سراسر کشور ماهانه 5 ملیون دلار بپردازند. "بردادران قشقایی" زیر بار نرفتند و جریان را به مصدق گزارش دادند ولی آمریکا دست بردار نبود.[25]

موفقیت آمریکا در سرنگونی مصدق

  "لویی­ هندرسون" در 27 مرداد چکی به مبلغ سی و دو میلیارد و ششصد میلیون ریال برای هزینه کودتا را پرداخت و "شوارتسکف" ریاست غیر رسمی پرداخت پول به گروه ضد مصدق را به عهده داشت. برخی از ایرانیان به یکباره ثروتمند شدند و طبق آن­چه که بعدا مشخص شد "شوارتسکف" ناظر خرج بیش از 10 میلیون دلار پول­های سیا بوده است و در نتیجه مصدق تعداد زیادی از هواداران خود را از دست داد. با این پول پانصد تن از ولگردان زاغه ­های جنوب شهر برای آشوب و غارت استخدام شدند و به این ترتیب سازمان "سیا" در 28 مرداد 1332 با کمک عناصر خودفروخته در ارتش و شهربانی و با بسیج کردن و به میدان کشیدن عده­ای از مردم فقیر کودتایی را که از سوییس مستقیما و مرحله به مرحله هدایت می شد و گزارشش هر لحظه به رییس جمهور آمریکا، "آیزنهاور" می­رسید، به ثمر رسید و حکومت جبهه ملی را ساقط کرد.[26]

مهمترین نقش آمریکا در کودتا

  به رغم این که طراح اصلی کودتا دولت بریتانیا بود، آمریکا هم نقش موثری در اجرای طرح کودتا داشت. شاید اگر کمک ایالات ­متحده نبود موفقیت در انجام کودتا امکان نداشت. نقش ایالات­ متحده در کودتا قابل انکار نیست. در این­جا باید به­ این نکته اشاره شود که مهم­ترین نقش ایالات­متحده در تامین هزینه عملیات کودتا بود در رابطه با تامین هزینه عملیات کودتا "روزولت" در مصاحبه با روزنامه "لوس ­آنجلس ­تایمز" گفته است: «مبلغ یک میلیون دلار برای ترتیب دادن تظاهرات خیابانی به منظور سقوط دولت ناسوینالیسم مصدق که سیصد کشته به جای گذاشت در اختیار ما بوده که حدود 75 هزار دلار آن خرج شده است و بقیه پول را در گاو صندوق مطمئنی گذاشتیم و پس از عملیات این مبلغ به شاه تحویل داده شود هم­چنین "روزولت" در مصاحبه­ اش فاش ساخت که مبلغ 75 هزار دلار هزینه ترتیب دادن تظاهرات خیابانی را به یک شبکه مرکب از سه نفر آمریکایی و پنج نفر ایران که با او همکاری داشتنه ­اند پرداخت کرده است.»[27]

[1]. شوادران، بنجامین؛ خاورمیانه نفت و قدرتهای بزرگ، ترجمه عبدالحسین شریفیان، تهران، سهامی کتابهای جیبی، 1352، ص95.

[2]. ماسلی، لئونارد؛ نفت، سیاست و کودتا، مترجم: رفیعی مهر آبادی، تهران، رسام، 1366، ص126.

[3]. اسناد روابط خارجه آمریکا، ترجمه: هوشنگ مهدوی، تهران، علمی، 1377، ج1، ص105 - 107.

[4]. موحد، محمدعلی؛ خواب آشفته نفت، تهران، کارنامه، 1382، ص788ـ789.

[5]. گازیوروسکی، مصدق و کودتا، ترجمه: علی مرشدزاده، تهران، قصیده سرا، 1384، ص256.

[6]. اسناد روابط خارجه، پیشین، ص1090.

[7]. گازریوسکی، پیشین، ص254.

[8] .اسناد روابط خارجه، پیشین، ص1163

[9]. رفتار شناسی آمریکا، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1378، ص 170.

[10]. اسناد روابط خارجه آمریکا، پیشین، ص1095.

[11]. لنچا فسکی، جورج؛ روسای جمهوری آمریکا و خاورمیانه، از ترومن تا ریگان، ترجمه: هوشنگ مهدوی، تهران، نشر البرز، 73، ص53.

[12]. ماسلی، لئونارد؛ نفت سیاست و کودتا، پیشین، ص340.

[13]. رانکور، دنیس؛ سیا در خدمت امپراطوری آمریکا، تهران، انتشارات مصدق، 1370، ص8.

[14]. تفضلی، محمود؛ مصدق نفت کودتا، تهران، امیرکبیر، 1358، ص139.

[15]. نجاتی، نهضت ملی شدن صنعت نفت، تهران، انتشار، 64، ص32.

[16]. ماسلی، لئونارد؛ نفت سیاست و کودتا، پبشین، ص69.

[17]. همان، ص154.

[18]. نجاتی، پشین، ص32.

[19]. لپینگ، سقوط امپراطوری انگلیس و دولت دکتر مصدق، مترجم: محمود عنایت، کتابسرا، بی­جا، بی­تا، ص61.

[20]. اسناد روابط خارجه، پیشین، ص1093.

[21]. اسناد روابط خارجه، پیشین، ص1093.

[22]. گازریوسکی، پیشین، ص267.

[23]. ماسلی، لئونارد؛ نفت سیاست و کودتا، پیشین، ص348.

[24]. روزولت، کودتا در کودتا، تهران، چاپخش، بی­تا، ص102.

[25]. ماسلی، لئونارد؛ نفت سیاست و کودتا، پیشین، ص68.

[26]. همان، ص68ـ70.

[27]. ماسلی، لئونارد؛ نفت سیاست و کودتا، پیشین، ص154

منبع: پژوهشکده باقر العلوم(ع)

نظرات

chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

آخرین اخبار